یکشنبه, ۲۳ اردیبهشت, ۱۴۰۳ / 12 May, 2024
مجله ویستا


ابعاد جدید اهمیت عدالت اجتماعی در عصر دانایی


ابعاد جدید اهمیت عدالت اجتماعی در عصر دانایی
بالغ بر ربع قرن است که در معرض یکی از مهم ترین نقطه های عطف تاریخ اقتصادی بشر قرار گرفته ایم که متداول ترین نام آن انقلاب دانایی است. مطرح کردن مفاهیمی مثل انقلاب مبتنی بر دانایی، اقتصاد مبتنی بر دانایی یا جامعه مبتنی بر دانایی همیشه این سوءتفاهم برانگیزی را داشته که مگر تاکنون غیر این بوده که پیشرفت اقتصادی - اجتماعی در هر دوره یی از تاریخ بشر مبتنی بر دانایی بوده؟ پاسخ این است که نه، همیشه دانایی محور تحول بوده ولی به اعتبار تفاوت بنیادی که در اثر انقلاب انفورماتیکی و انقلاب الکترونیکی اتفاق افتاده با شرایط تقریباً بی سابقه یی روبه رو هستیم. حتی اگر از گذشته های خیلی دور شروع نکنیم و بحث را متمرکز کنیم روی انقلاب صنعتی گفته می شود تاکنون سه انقلاب صنعتی را پشت سر گذاشته ایم. موج اول با اختراع ماشین بخار از دوره های دیگر متمایز می شود. موج دوم ظهور الکتریسیته است و موج سوم که از آن به عنوان انقلاب دانایی نام برده می شود ترکیب دستاوردهای انفورماتیکی و الکترونیکی است که باعث شده از موج سوم به بعد تفاوتی بنیادی در عرصه تکنولوژی ها به وجود آید و آن هم عبارت از این است که در طول تاریخ بشر پیشرفت های فناوری عمدتاً کمک کار دست یا بازوی انسان می شده در حالی که در اثر انقلاب دانایی تحولی پیدا شده و مهم ترین مولفه اش این است که ماشین های جدید عمدتاً کمک کار مغز انسان می شوند. از این زاویه به عنوان یک مثال کافی است به تحولاتی که در قدرت محاسباتی کامپیوترها اتفاق افتاده نگاه کنید.
وقتی کسی کامپیوتری پیشرفته در اختیار می گیرد چقدر می تواند انرژی مبتنی بر دانایی آزاد کند. مثال ساده اش که در گزارش ۱۹۹۹ OECD مطرح شده این بود که در فاصله سال های ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۵ قدرت محاسباتی کامپیوترهای پیشرفته حدوداً ۱۰۰۰ برابر شد یعنی ۱۰۰ میلیون عملیات ریاضی در یک ثانیه تبدیل شد به ۱۰۰ میلیارد عملیات ریاضی در یک ثانیه. برای درک ابعاد این تحول کافی است متوجه شدیم که برآورد شده اگر در کشوری ریاضیدانانی تربیت شوند که قادر باشند در هر یک ثانیه یک مساله ریاضی حل کنند، برای اینکه کار کامپیوترهای نسل پنجمی را بتوانند انجام دهند، لازم می شود ۲۰۰ تا از چنین ریاضیدانان صاحب چنان توانایی هایی ۵۰ سال مداوم با آن توانایی عملیات ریاضی انجام دهند.
نکته بعد اینکه تغییرات در اثر انقلاب دانایی به اعتبار این ویژگی (جایگزینی یا کمک کاری تکنولوژی برای مغز به جای بازو) تحول در توانایی ها و دستاوردهای حاصله عموماً جنبه تصاعدی و نمایی پیدا کرده اند. مثلاً قدرت محاسباتی کامپیوترهای نسل ۴ و ۵ ناگهان ۱۰۳ برابر تغییر می کند. این تغییرات نمایی منشاء این شده که در عرصه اقتصاد با انقلابی بزرگ روبه رو هستیم .مثلاً در تمامی دوران پس از انقلاب صنعتی همه توابع با بازدهی ثابت به مقیاس بودند، گفته می شود وقتی دانایی وارد تابع تولید می شود بازدهی خصلت صعودی پیدا می کند. به اعتبار این بازدهی و اینکه تغییرات جنبه نمایی پیدا کرده اند مساله نابرابری ها ابعاد بی سابقه پیدا می کند.
در این شرایط فاصله آنهایی که این توانایی را پیدا کرده و قابلیت استفاده دارند، نسبت به بقیه فاصله هایی خیلی غیرعادی می شود و به همین دلیل با نابرابری های افسارگسیخته در درون کشورها و بین کشورها روبه رو هستیم. مثلاً در آستانه انقلاب صنعتی محاسبات نشان می دهد بین قدرتمندترین اقتصاد آن زمان و ضعیف ترین آنها تفاوت بنیه تولیدی تقریباً به اندازه ۳ به ۱ بوده در حالی که محاسبات تا پایان قرن بیستم نشان می دهد براساس برخی شاخص ها فاصله به ۷۳ به یک رسیده (گزارش HDR سال ۱۹۹۹ به UNDP) محاسبه دیگری را هم نظریه پرداز برجسته و صاحب کرسی تاریخ اقتصادی هاروارد یعنی دیوید لندز انجام داده که در آن فاصله فقیرترین و غنی ترین کشورها در بنیه تولیدی و توان خلق ارزش افزوده ۴۰۰ به ۱ شده است.برآوردها حکایت از آن دارد که در اثر انقلاب دانایی این روند مرتباً تشدید می شود و طبیعتاً وقتی این روند با سرعت شتاب پیدا می کند می توان تصور کرد در عین حال که نیاز به قدرت خارق العاده برای مواجهه منطقی با تغییرات در این ابعاد جدید افزایش پیدا می کند برای آنکه توانمندی هایمان در حد مورد نیاز ارتقا پیدا کند به چه کارهای عظیمی نیازمندیم. به عنوان مثال، برای نمونه همین را فقط می گویم که آن ۱۰۰ میلیارد عملیات ریاضی در یک ثانیه در سال ۱۹۹۵ در سال ۱۹۹۹ به ۳ هزار میلیارد رسیده یعنی اگر آمارهای جدیدتر در اختیار باشد، ابعاد مساله بهتر درک می شود و به اعتبار این مساله بی نهایت حوزه حساسیت جدید موضوعیت پیدا می کند که از بین همه آنها مساله عدالت به مثابه یک متغیر ابرتعیین کننده موضوعیت یافته و جایگاه جدیدی پیدا می کند.
منتها در همین مساله هم نکاتی وجود دارد که آنها را در قالب دو جمله نمادین مطرح می کنم که یکی مربوط می شود به جان رالز که در صفحه سوم کتاب تئوری عدالت می گوید؛ «عدالت عالی ترین فضیلت و خیری است که نهادهای اجتماعی می توانند ایجاد کنند همان طور که حقیقت عالی ترین فضیلت نظام های فکری است.» دلیل من برای انتخاب این جمله نقش تعیین کننده یی است که برای نهادهای اجتماعی در امر عدالت در نظر گرفته شده. جمله دوم را در اولین روزهای بعد از انقلاب اسلامی، فیلسوف بزرگ قرن بیستم یعنی میشل فوکو طی نامه یی خطاب به زنده یاد مرحوم مهندس بازرگان نوشت که در آن این تعبیر به کار رفته؛ «عدالت و بی عدالتی نقطه های حساس هر انقلابی است، جایی که انقلاب ها به خاطر آن پدید می آیند و نیز اغلب جایی که راهشان را گم می کنند و از بین می روند.»
این جمله روی مساله یی حیاتی تاکید می کند که عبارت از این است که اثر کج فهمی راجع به عدالت اگر بیش از بی توجهی به عدالت نباشد، حداقل به اندازه آن مخرب و نابودکننده است. به موازات ظهور انقلاب دانایی در کشورهای صنعتی شاهد این هستیم که توجه به نهادها ابعاد بی سابقه یی پیدا کرده. در طی دو دهه گذشته بیش از ۵۰ درصد کسانی که جایزه نوبل اقتصاد را دریافت کردند کسانی هستند که دستی در آموزه نهادگرایی دارند.
مهم ترین مساله یی که برای توضیح این پدیده مطرح است این است که در اثر انقلاب دانایی قاعده بازی اقتصادی در حال تغییر است. اگر بپذیریم که یک زیربنای اساسی قاعده بازی در هر جامعه یی در طول تاریخ بشر مساله حقوق مالکیت بوده ویژگی مشترک همه ادوار تاریخ بشر تا مقطع انقلاب دانایی این است که مساله حقوق مالکیت و نهادهای معطوف به آن عبارت از مشخص کردن حدود مالکیت برای دارایی های مشهود و ملموس بوده در حالی که در اثر انقلاب دانایی بخش اصلی دارایی ها، دارایی های نامشهود هستند. بنابراین توجه به نهادها به اعتبار این است که مشخص کردن حدود مالکیت در عرصه یی که غیرملموس است از پیچیدگی های غیرمتعارفی برخوردار است. بنابر این تمرکز بر نهادها به اعتبار این است که می خواهند از همه ظرفیت های معرفت بشری استفاده کنند که حقوق مالکیت را در عصر دانایی چنان وضع کنند که انگیزه نوآوری، ابداع و پیشرفت علمی را نه تنها تهدید نکند بلکه مشوق تلاش های معطوف به دانایی باشد. از بهترین کتاب هایی که در این زمینه بحث های جالبی کرده و به فارسی هم قابل دسترسی باشد، کتاب ثروت آفرینان لستر تارو است.
مهم ترین علامت این مساله روند نزولی قدرت اتحادیه های کارگری در کشورهای صنعتی است و در بسیاری از مطالعات آینده شناختی گفته شده این روند به موازات حرکت در چارچوب اقتصاد مبتنی بر دانایی تشدید خواهد شد.
تعبیری را خانم سوزان استرنج به کار برده که خیلی گویاست. ایشان از تعبیر قدرت ساختاری سرمایه برای توضیح شرایط جدید استفاده می کند. بنابراین به این اعتبار هم مساله نهادها اهمیت پیدا می کند. دلیلش این است که امروز چه به لحاظ تئوریک و چه به لحاظ مشاهدات تاریخی بی شمار همه کسانی که در حوزه توسعه کار می کنند روی این مساله اتفاق نظر دارند که نابرابری متغیری ابرتعیین کننده برای توضیح پیشرفت یا عقب ماندگی است.
مطالعه یی را در سال ۱۹۹۹ مؤسسه وایدر اجرا کرد که موضوع آن ارزیابی تجربیات توسعه در قرن بیستم بود که مقیاس آن جهانی است، یعنی هم توسعه و هم توسعه نیافتگی را به موازات هم ریشه یابی کرده و نشان داده هرجا که پیشرفت معنی داری مشاهده می شود، یک سر مساله نوعی سامان دادن مساله نابرابری است و هرجا که عقب ماندگی مشاهده می شود یک سر آن در ناتوانی در سامان دادن نابرابری هاست. بنابراین در لفظ هرچند نابرابری فقط یک کلمه است ولی در فرآیند حرکت به سمت توسعه این متغیر با بی شمار پدیده رابطه برقرار می کند. مثلاً در کشورهای در حال توسعه از پدیده انفجار جمعیت تا بحران محیط زیست همگی یک سرش به مساله نابرابری مربوط می شود. بنابراین با شکل گیری نابرابری های فزاینده در سطوح محلی - ملی و بین کشوری مساله نیاز به تنظیم گری به طرز وحشتناکی افزایش پیدا می کند، و به اعتبار آن مساله نهادهایی که از نظر توزیع درآمد و ثروت جامعه را می خواهند تنظیم کنند، اهمیت پیدا می کنند.
مولفه مهم دیگری که به اعتبار آن در کشورهای صنعتی مساله نهادها مورد توجه قرار گرفته مواجهه دنیای صنعتی با انواع جدید از رقابت است. آنچه الان به معنای رقابتی شدن بازارها در شرایط فعلی مطرح می شود به کلی متفاوت است از آنچه در آرای اقتصاددانان کلاسیک و نئوکلاسیک مطرح می شد. در این مورد مطلبی در کتاب ثروت آفرینان آمده که می گوید؛ «در عصر جهانی شدن اقتصاد بنگاه های بزرگ در یکدیگر ادغام و کشورهای بزرگ تجزیه می شوند.»
به عبارت دیگر، در آموزه سنتی رقابت مهم ترین پیش نیاز رقابت را برابری بنیه تولیدی و برابری شرایط رقبا در نظر می گرفتند. الان مساله اصلی این است که غول های بزرگ در هم ادغام می شوند و نابرابری ها از نظر بنیه تولیدی در مقیاس بنگاه ها هم تفاوت خارق العاده و فاحشی پیدا کرده است و چالش های بزرگ تری را در همه سطوح ایجاد خواهد کرد. طبیعتاً برای اینکه آموزه داروینی در حوزه جامعه موضوعیت پیدا نکند و داروینیسم اجتماعی در این شرایط عمل نکند و ضعیف ترها زیر پای غول های بزرگ ادغام شده نابود نشوند به نوع جدیدی از تنظیم گری نیاز داریم که این هم معنای یک عرصه مهم دیگر ضرورت توجه فوق العاده به نهادهاست. نهادهایی که در این شرایط قاعده بازی وضع می کنند که هم بالندگی را تقویت کنند و هم از نابودی ضعیف ترها جلوگیری کنند.
علاوه بر این سه مساله که تعیین کننده ترین مسائلی هستند که توجه به نهادها را در عصر انقلاب دانایی توضیح می دهد، ۴ ، ۵ مساله مهم دیگر می توان ذکر کرد که توجه به نهادها را ضروری می کند. مثلاً یکی از نکات این است که در اثر انقلاب دانایی دغدغه اصلی اقتصاد دیگر مساله کمیابی نیست زیرا از وقتی که دانایی تبدیل می شود به مهم ترین منبع تولید این نهاده دیگر مانند زمین و سرمایه کمیاب نیست، بلکه مساله اصلی اش فراوانی خارق العاده اش است، اما آنچه کمیاب است ظرفیت های متفاوت افراد، بنگاه ها و کشورها برای استفاده از دانایی است. بنابراین در این شرایط نهادها موضوعیت پیدا می کنند چون چه در مقیاس خرد و چه کلان آنچه این ظرفیت ها را جهت می دهد و محدود می کند، نهادها هستند.
نکته مهم دیگر خصلت پارادوکسیکال نقش دولت در عصر دانایی است به این معنا که در اثر انقلاب دانایی با یک فرآیند پارادوکسیکال روبه رو هستیم. از یک طرف به اعتبار روندهای حاکمیت زدایی ناشی از انقلاب دانایی، توانایی های دولت برای اعمال حاکمیت در مقیاس ملی رو به تنزل می رود، اما از طرف دیگر حساسیت و درجه تعیین کنندگی مسوولیت های جدید دولت فوق العاده افزایش پیدا می کند.
نکته مهم دیگری که در مورد نقش تعیین کننده دولت مطرح می شود به مطالعه وایدر برمی گردد که در قسمت پایانی اشاره می کند به نکته یی مهم که گرچه پس از مطالعه مجموعه تجربیات توسعه در قرن بیستم فهمیدیم مساله عدالت فوق العاده حائز اهمیت است باید توجه داشت ضریب نفوذ و اثربخشی سیاست های بازتوزیعی سنتی بسیار کاهش پیدا کرده یعنی از طریق اصلاحات ارضی، یا تجدید نظر در مالکیت موقت یا گسترش زمینه ها برای دسترسی به بهداشت نمی توان موج جدید نابرابری را مهار کرد. بعد می گوید در ربع پایانی قرن ۲۰ روندی مهم مشاهده می شود که در قرن ۲۱ ضریب اهمیت شان نسبت به گذشته افزایش بیشتری هم پیدا خواهد کرد. این دو متغیر اîبîرتعیین کننده یی که وایدر معرفی می کند یکی سیاست های اقتصادی دولت هاست و یکی سیاست های مربوط به تکنولوژی که هر دو اینها کانون اصلی تعیین سرنوشت شان دولت است.
هم به اعتبار اینکه چگونه دولت بتواند جلب مشارکت همگانی کند تا بشود ظرفیت های انسانی را آنقدر آزاد کرد تا سیاست های خردورزانه یی اتخاذ کرد هم به اعتبار اینکه در اثر انقلاب دانایی قدرت دولت بی سابقه می شود باید سازوکارها و نهادهای تنظیم کننده یی وجود داشته باشد تا جلوی سو ء استفاده از تمرکز قدرت هم گرفته شود.
با کمال تاسف در کشور ما تئوری ها استعداد خارق العاده یی دارند که تبدیل به ایدئولوژی شوند. نهادگرایی هم از این قاعده مستثنی نیست. نهادها برای ما مهم هستند به اعتبار اینکه مساله نابرابری در فرآیند توسعه ملی برای ما در ملاحظات بین کشوری ابعاد بی سابقه یی پیدا می کند و بنابراین ما در برابر این مساله با موضوع حاشیه یی شدن با تمام خطراتش روبه رو هستیم. مساله بعد این است که به قاعده تجربه تاریخی ما در اثر انقلاب دانایی در معرض ابعاد جدیدی از پدیده دوگانگی قرار داریم.
ما در شرایطی که در تجربه موج های اول و دوم انقلاب صنعتی به طور نسبی روند تغییرات تکنولوژیک بسیار کند بوده به واسطه دوگانگی های اقتصادی و تکنولوژیک در معرض بازتولید انواع نابرابری ها، انواع وابستگی ها و ناهنجاری ها بودیم. سوال این است که با چه آمادگی هایی می خواهیم با موج جدید روبه رو شویم. بدیهی است در صورت تداوم روندهای پیشین در اثر انقلاب دانایی گستره و عمق این دوگانگی ها افزایش پیدا خواهد کرد. بنابراین ناگزیر باید اهمیت بیشتری برای نهادها قائل باشیم اما باید بدانیم اهمیت فزاینده نهادها به عنوان یک واقعیت یک چیز است و نهادگرایی به عنوان یک رویکرد نظری چیزی دیگر.
مساله مهم این است که برای کشورهای در حال توسعه و ایران آموزه نهادگرایی به اعتبار حساسیت ها و تاملات درخشان روش شناختی که دارد، می تواند بصیرت های ما را برای فهم درست حدود قابلیت آموزه های نظری که به کار می بندیم و عموماً خصلت وارداتی دارند افزایش دهد. بنابراین اگر در مقیاس تئوری به آن نگاه کنیم چه به اعتبار حساسیت نهادگرایی در زمینه ملاحظات روش شناختی چه به اعتبار حساسیت هایی که در عرصه ادغام نظریه با محیط دارد و از این زاویه به اعتبار حساسیت هایی که به بصیرت تاریخی دارد و ده ها توانایی دیگر، برای ما بسیار می تواند سودمند باشد. اگر ما بتوانیم از این فرصت تاریخی هوشمندانه استفاده کنیم، می توانیم بخش مهمی از ناهنجاری هایی را که در کاربست دستاوردهای نظری علم اقتصاد داریم حل و فصل کنیم. اما اگر نهادگرایی هم مثل آموزه اقتصاد آزاد پای خود را نزد ما و توسط ما از حد تئوری فراتر گذارد و به ایدئولوژی تبدیل شود، می تواند برای ما مثل آموزه اقتصاد بازار که کژفهمی آن بخش هایی از عقب افتادگی ما را در عرصه اقتصاد توضیح می دهد، مخرب و شکننده باشد.
مهم ترین دلیلی که برای این مساله ذکر می شود این است که تقریباً همه یافته های کلیدی متکی به تاریخ در کادر آموزه نهادگرایی با تکیه بر تجربه تاریخی غرب حاصل شده بنابراین اگر از آموز ه نهادگرایی این ایده را بگیریم که تاریخ مهم است و به تاریخ خود برگردیم این منعکس کننده فهم درست ما از روح نهادگرایی است، اما اگر قواعد استخراج شده از نهادگرایی اروپایی را چشم بسته استفاده کنیم بدون تردید از یک زاویه دیگر در معرض پرداخت هزینه های سنگین خواهد بود. به اعتبار نوع نگاه ما به مساله نهادها نوع نگاه ما به عدالت هم تاثیر خواهد پذیرفت و من فکر می کنم چوب های بزرگی که دولت و ملت ایران در این سال های اخیر از این زاویه خورده اند به اندازه کافی گویا است که به همان اندازه که اصل ضرورت برپایی عدالت اجتماعی غیرقابل انکار است به همان اندازه باید گفت چگونگی برپایی عدالت هم حائز اهمیت است.از نظر من، سمت گیری هایی به عدالت که هیچ نسبتی با دانایی، ارتقای مهارت و ایجاد ساختار انگیزشی معطوف به ارتقای بنیه تولید ملی و بهره وری برقرار نمی کند، تحت هر عنوانی حتی عدالت محکوم به شکست است و هزینه های سنگین و غیرقابل جبرانی را به ارمغان می آورد.
در مطالعه وایدر از این مساله با عنوان دامنه کارآمد عدالت اسم برده می شود.
با این مضمون که سمت گیری هایی هست که معطوف به عدالت است و چون نه به ارتقای دانایی، نه مهارت و نه بهره وری اهتمامی ندارد آن سمت گیری ها ناپایدار هستند. در حالی که فقط آن گروه سمت گیری ها به عدالت اجتماعی می تواند ثمربخشی داشته باشد، به خصوص در کشورهای در حال توسعه که به مولفه های اشاره شده اهتمام داشته باشد.
ما الان در ایران مساله مان از این هم فراتر رفته یعنی تا قبل از اهتمام دولت فعلی به نقدی کردن یارانه ها تمام بحث ما با آنها این بود که شما سمت گیری نادرستی برای تحقق عدالت اجتماعی در دستور کار قرار داده اید. الان علاوه بر اینکه بحث های قبلی وجود دارد بحث جدیدی هم اضافه می شود و آن اینکه چطور می خواهید با ایدئولوژی تعدیل ساختاری و با آموزه نئوکلاسیکی و بسته سیاستی تعدیل ساختاری با تکیه بر خشن ترین گزینه سیاستی آنها عدالت اجتماعی را پیش ببرید؟ بنابراین با سمت گیری هایی که در دولت فعلی دنبال می شود، مساله نادیده گرفتن اقتضائات انقلاب دانایی به گونه یی، کژفهمی درباره سازوکارهای عدالت به گونه یی و تناقض آلود بودن شعار دولت با ابزارهای سیاستی که در اختیار گرفته هر کدام به گونه یی اقتصاد ایران را با تهدیدهای جدی روبه رو می کنند که باید امیدوار بود با تلاش های کسانی که دل در گرو انقلاب دارند هزینه هایی که پرداخت می شود به حداقل برسد.
دکتر فرشاد مومنی
منبع : روزنامه اعتماد