جمعه, ۱۴ اردیبهشت, ۱۴۰۳ / 3 May, 2024
مجله ویستا

اصول و اهداف مدودف در سیاست خارجی


اصول و اهداف مدودف در سیاست خارجی
تحولات نظامی در قفقاز جنوبی با گشودن فصلی تازه در سیاست خارجی و امنیتی روسیه، روابط این کشور را از جمله با کشورهای غربی و به ویژه با آمریکا وارد مرحله ای جدید کرد، به نحوی که بسیاری از تحلیلگران از جمله میخائیل گورباچف و ادوارد شوارد نادزه برای توصیف این شرایط از به کارگیری اصطلاح «جنگ سرد جدید» هیچ ابایی ندارند. به گزارش ایراس، به اعتقاد آنها مهم ترین نشانه این جنگ، احیاء مسابقه تسلیحاتی است که نمود عینی آن را در نهایی شدن استقرار بخشی از سپر موشکی آمریکا در اروپای شرقی از یک سو و سمت گیری مجدد موشک های روسیه به سوی اهدافی در اروپا و احتمال قوی ایجاد یک پایگاه موشکی در کالینینگراد از سوی این کشور برای هدف قرار دادن سایت راداری و موشک های آمریکا در لهستان و چک در سوی مقابل، به وضوح مشاهده کرد.
در پی این تحولات و اصرار آمریکا به توسعه نفوذ ژئوپولیتیکی خود به حیات خلوت روسیه از جمله از طریق استقرار سپر موشکی بازگفته و برنامه ریزی برای عملیاتی کردن موج سوم گسترش ناتو به شرق با در دستورکار قرار گرفتن موضوع پذیرش گرجستان و اکراین در این نهاد، روسیه تدابیری را برای مقابله با تهدیدات امنیتی از این ناحیه مطمح نظر قرار داده که طرح دکترین جدید سیاست خارجی و دفاعی روسیه از سوی مدودف را می توان به عنوان راهنمای اقدام روسیه در این زمینه تعبیر کرد.
● تحول در راهبردهای خارجی و دفاعی روسیه
روسیه از ابتدای هزاره جدید به مدد تقویت مؤلفه های قدرت خود که عمدتا ناشی از سرازیر شدن پترودلارها به اقتصاد این کشور است، عزم خود را برای تبدیل شدن به عضوی فعال و مؤثر در عرصه بین الملل جزم کرده و بر تفاوت خود با روسیه دهه ۱۳۷۰ (۱۹۹۰ م) که دخالت و موضع گیری های آن در عرصه های منطقه ای و بین المللی به واسطه ضعف های آن محلی از اعراب نمی یافت تأکید دارد. با همین ملاحظه و ضمن التفات به تأثیر سایر متغیرها، یکی از دلایل اصلی اقدام روسیه به دخالت نظامی در اوستیای جنوبی را می توان ناشی از تمایل این کشور به بازتثبیت جایگاه سیاسی خود در حوزه شوروی سابق از یک سو و فهماندن عدم امکان نادیده گرفتن ملاحظات و منافع روسیه به ویژه در این حوزه به کشورهای غربی دانست. روسیه با اقدام قاطع خود در پی آن برآمد که به غربی ها و به ویژه آمریکا بفهمانند که روسیه بیش از این انقباض ژئوپولیتیکی خود را بر نخواهد تافت و برای تأمین منافع خود در این زمینه حتی به اقدام نظامی نیز متوسل خواهد شد. دیمیتری مدودف در همین راستا و برای شفاف کردن رویه آتی روسیه برای حفظ منافع خود در مناطق مختلف جغرافیایی به ویژه در خارج نزدیک، اقدام به طرح اولویت های سیاست خارجی و دفاعی روسیه کرده که از آنها به عنوان دکترین عملی روسیه در این دو حوزه یاد می شود.
● دکترین سیاست خارجی مدودف
هرچند روسیه طی سال های اخیر به سبک کشورهای غربی اقدام به انتشار اسنادی زیر عنوان دکترین سیاست خارجی می کند، اما رئیس جمهور به عنوان آخرین تصمیم گیرنده و مسئول نهایی سیاست خارجی، خارج از رویه های رسمی اقدام به بیان اصول سیاست خارجی می کند که از آنها نیز به عنوان اصول دکترین عملی سیاست خارجی یاد می شود. با همین ملاحظه، دیمیتری مدودف اوائل شهریور طی سخنانی پنج اولویت سیاست خارجی روسیه را به تبع تغییرات در فضای سیاست خارجی این کشور (در پی تحولات در قفقاز جنوبی) مطرح کرد که از آنها به عنوان دکترین عملی سیاست خارجی این کشور یاد می شود. موارد اول و سوم این اولویت ها دارای لحنی ملایم است و طی آنها از پایبندی روسیه به موازین حقوق و هنجارهای بین الملل، عدم تمایل این کشور به تقابل با هیچ کشوری در عرصه بین الملل و منزوی کردن خود در این عرصه صحبت به میان آمده است.
اما بندهای دیگر این دکترین که اسباب برخی نگرانی ها برای کشورهای غربی شده، حاکی از عزم روسیه به تغییر وضع موجود در عرصه بین المللی و رویه تعاملی خود با سایر کشورها به ویژه کشورهای غربی است. مدودف در یکی از این بندها بر این مهم تأکید کرده که روسیه نظم موجود بین المللی (به تعبیر وی نظم تک قطبی را به واسطه بی ثباتی و استعداد آن به ایجاد تنش) نمی پذیرد و این نظم باید به یک نظام چندقطبی تغییر ماهیت یابد. در بند دیگری از این دکترین، مدودف بر حق روسیه به دفاع از جان و شأن شهروندان روسیه و همچنین منافع آنها «در هر کجا»، به عنوان یک اولویت غیرقابل اغماض نام برده است. در بخش دیگری از این دکترین مدودف بر وجود منافع ویژه روسیه در برخی مناطق تأکید کرده است. هرچند وی اشاره ای به کجایی این مناطق نکرده، اما با التفات به تحولات اخیر در منطقه به نظر می رسد؛ منظور اصلی او به ویژه گرجستان، اوکراین و سایر کشورهای حاضر در حوزه جغرافیایی شوروی سابق باشد.
مدودف در این دکترین تأکید کرده که آینده روابط بین الملل بستگی به دوستان و شرکای روسیه دارد که حائز این انتخاب هستند که آیا منافع و حساسیت های روسیه را محترم شمارند یا خیر؟ همان طور که اشاره شد، بر اساس سنت های موجود در سیاست خارجی روسیه، اعلام این اولویت ها را می توان دکترین عملی سیاست خارجی روسیه دانست. بر این اساس اقدام نظامی روسیه علیه گرجستان و اشغال بخشی از خاک این کشور را می توان بخشی از تلاش عملی در راستای تحقق همین دکترین ارزیابی کرد (هرچند طرح این اولویت ها بعد از جنگ روسیه - گرجستان صورت گرفته است). مخالفت با انقباض منافع ژئوپولیتیکی روسیه در منطقه قفقاز و مقابله با یکه تازی های آمریکا در حوزه های نفوذ سایر کشورها در مقام قدرت برتر جهانی از جمله موارد قابل انطباق اقدام روسیه در اوستیای جنوبی با دکترین سیاست خارجی مدودف است. از آنجا که بسیاری از روس ها از جمله زمام داران فعلی این کشور همچنان با دیدگاه های ژئوپولیتیکی اقدام و رفتار می کنند، لذا اقدام نظامی روسیه در اوستیای جنوبی را نیز می توان، فعلی از سوی این کشور در راستای حفظ منافع خود در مناطقی دانست که این کشور در آنها برای خود منافع ویژه ای قائل است و همچنانکه از سوی برخی مقامات روسیه از جمله شخص مدودف اعلام شد، اقدام روسیه در اوستیای جنوبی تلاشی برای حفاظت از جان و شأن شهروندان این کشور در این منطقه بود.
● دکترین دفاعی مدودف
پس از اعلام اولویت های جدید سیاست خارجی، اخیرا مدودف اقدام به طرح اولویت های دفاعی این کشور در قالب دکترین دفاعی روسیه کرده است که از آن می توان به عنوان تکمله اولویت های سیاست خارجی بازگفته وی یاد کرد. دکترین دفاعی مدودف نیز دارای پنج اصل اساسی است. در بند اول این دکترین وی با اشاره به ضرورت به سازی ساختار سازمانی و نوسازی توانمندی های دفاعی روسیه بر دستیابی تمام واحدهای جنگی این کشور تا سال ۲۰۲۰ به «وضعیت آمادگی دائم» تأکید کرده است. او با اشاره به اینکه نیروهای مسلح این کشور با وضعیت فعلی، امکان مقابله با تهدیدها و شرکت در جنگ های جدید را ندارند، اصلاح و بازسازماندهی سیستم فرماندهی و کنترل نیروهای مسلح را نیز مورد تأکید قرار داد.
در بند سوم این دکترین نیز بر ضرورت ارتقاء سطح آموزش و مهارت های پرسنل نظامی ارتش روسیه تأکید شده و در بند چهارم از ساخت سلاح های فوق پیشرفته و روزآمد به عنوان یک اولویت اساسی نام برده شده است. در بند پنجم این دکترین که به وضعیت پرسنل نظامی ارتش اختصاص دارد ضرورت افزایش حقوق نظامیان و بهبود وضعیت مسکن و رفع نیازهای اجتماعی آنها مورد تأکید قرار گرفته است. به اظهار مدودف در صورت تحقق این پنج اصل، میزان آمادگی دفاعی روسیه به نحو قابل ملاحظه ای ارتقاء خواهد یافته و این کشور توانایی بایسته برای مقابله با تهدیدهای احتمالی علیه امنیت و تمامیت ارضی خود را پیدا خواهد کرد.
در بخش دیگری از این دکترین بر ضرورت تقویت ظرفیت بازدارندگی هسته ای روسیه تا سال ۲۰۲۰ در ابعاد سیاسی و نظامی آن تأکید کرده که بر اساس آن نیروهای مسلح این کشور باید تا این تاریخ هم به لحاظ سخت افزاری (تجهیز با سلاح های مدرن) و هم در بعد نرم افزاری (ساخت و تمهید سیستم های جمع آوری اطلاعات و جاسوسی) تقویت شوند. مدودف اعلام کرده بود؛ «تحولات قفقاز جنوبی نشان داد که یک جنگ بدون هیچ اعلامی و به طور ناگهانی می تواند بروز یافته و به سطح منطقه ای گسترش یابد. اختلافات منطقه ای که از آنها زیر عنوان «اختلافات به بن بست رسیده» یاد می شود نیز می تواند به راحتی به یک جنگ تمام عیار نظامی تبدیل شود». اما به اعتقاد تحلیلگران غربی مقصود اصلی روسیه از این مانور نظامی، تقویت مهارت های خود برای پیگیری سیاست خارجی تهاجمی، با سازوکار نظامی در سایر نقاط خارج نزدیک مشابه آنچه در گرجستان حادث شده است. برخی دیگر از تحلیلگران معتقدند این تمرین، تلاش روسیه برای افزایش مهارت های نظامی خود برای مقابله با ازسرگیری احتمالی تنش های نظامی با تفلیس، به تبع کمک ها و تحریک های احتمالی آمریکا از این کشور است.
● جمع بندی
هرچند مدودف سیاست مداری از طیف لیبرال های کرملین است و سابقه دیدگاه ها و اقدامات سیاسی او نیز حاکی از عدم تمایل وی به تنش در سیاست خارجی است، اما به نظر می رسد وی در حوزه سیاست خارجی و امنیتی به لحاظ تجربه و عدم تخصص کافی به نحو قابل ملاحظه ای زیر تأثیر طیف «سیلاویک »های کرملین است. زیر همین تأثیر دیدگاه وی به دیدگاه های «سیلاویک »های کرملین نزدیک شده که نمود عینی آن تأکید وی مشابه تأکید «سیلاویک »ها بر این مهم است که؛ «روسیه باید قوی و بزرگ باشد، و گر نه فلسفه وجودی آن زیر سئوال خواهد رفت و خارجی های طماع به منابع آن دست اندازی خواهند کرد». او به این موضوع نیز معتقد شده که روسیه برای بزرگ و قدرتمند بودن به سلاح های جدید هسته ای و برتری نظامی نیازمند است.
او در دیدار با افسران نظامی ارتش تأکید کرد؛ نظم سابق بین المللی مرداد ماه و در پی تحولات قفقاز جنوبی به طور کامل از میان رفت و نظم جدید با مشارکت روسیه به عدالت و امنیت بیشتر در حال شکل گیری است. با توجه به موارد بازگفته و با عنایت به رویکرد سخت غرب و روسیه به ملاحظات ژئوپولیتیک خود، به نظر می رسد دکترین های جدید سیاست خارجی و دفاعی مدودف به عنوان راهنمای عمل این کشور در حوزه سیاست خارجی و دفاعی، بستری برای سخت تر شدن تعامل روسیه و غرب بوده و زمینه را برای آنچه از آن به عنوان جنگ سرد جدید یاد می شود، فراهم آورد.
منبع : روزنامه ابرار