ویستا مرجع مهمترین عناوین خبری / یکشنبه ۳۰ شهریور ۱۳۹۳ / Sunday, 21 September, 2014
عقل و دین از نگاه آیت‌الله‌جوادی آملی

عقل و دین از نگاه آیت‌الله‌جوادی آملیآنچه در این نوشتار می‌آید بحث «عقل و دین» از نگاه آیت‌الله جوادی آملی است و گزارشی از سه کتاب «منزلت عقل در هندسه معرفت دینی»، «انتظار بشر از دین» و «دین‌شناسی» ایشان به دست می دهد.
رابطه عقل و دین و نسبت بین این دو از دیرینه‌ترین، مشهورترین و عمیق‌ترین مباحث تاریخ تفکر بشری است. از این عنوان، زمانی به «عقل و وحی» و گاهی به «عقل و نقل» و گاه به «عقل و شریعت» یاد می‌شود و گاهی «عقل» را در برابر «ایمان» قرار می‌دهند.(۱)
● مراد از دین:
دین مجموعه‌ای از عقاید، اخلاق، قوانین فقهی و حقوقی است که از ناحیه خداوند برای هدایت و رستگاری بشر تعیین شده است.(۲)
● مراد از عقل:
مقصود از عقل در این مبحث، خصوص «عقل تجریدی محض» که در فلسفه و کلام براهین نظری خود را نشان می‌دهد نیست؛ بلکه گستره آن «عقل تجربی» را که در علوم تجربی و انسانی ظهور می‌یابد، «عقل نیمه تجریدی» را که عهده‌دار ریاضیات است و «عقل ناب» را که از عهده عرفان نظری برمی‌آید نیز در برمی‌گیرد. بنابراین در مقام تعیین منزلت عقل در هندسه معرفت دینی بر آنیم که نسبت هر چهار قسم عقل تجربی، نیمه تجریدی، تجریدی و ناب، با دین مشخص شود.(۳)
عقل مورد بحث باید شرایطی داشته باشد:
۱) از آسیب تمثیل منطقی (قیاس فقهی) و گزند استقرای ناقص مصون و محفوظ باشد.(۴)
۲) از سنخ قطع و یقین باشد یا مفید طمأنینه و اطمینان عقلایی(۵) باشد؛ نه وهم و گمان و ظن.(۶)
۳) گرفتار انحای مغالطه نشده باشد.(۷)
درباره عقل و دین دو سؤال مطرح است:
ـ آیا عقل در قلمرو دین و نقل و شریعت جایگاهی دارد یا نه؟ اگر جایگاهی دارد آن جایگاه کجاست؟ آیا عقل همتای دین است یا قبل یا بعد از دین است؟
ـ آیا عقل در تبیین نظام‌های اعتقادات دینی نقشی ایفا می‌کند؟ آیا عقل مقدم بر ایمان است یا ایمان مقدم بر عقل است؟ یعنی آیا داشتن ایمان، منوط به آن است که شخص دلایل خوبی برای اعتقاد به صدق ایمانش داشته باشد یا نه؟(۸)
در تفکر غربی و اسلامی این دو پرسش به صورت‌های مختلف جواب داده شده است؛(۹) اما آنچه در طرح این دو سؤال مهم است این است که باید در عنوان «عقل و دین» یا «عقل و ایمان» تصحیحی انجام داد؛ زیرا طراح مسأله «عقل و ایمان» می‌گوید: ایمان پیوند بین نفس و مطلب است و با برقراری پیوند یاد شده نفس را مؤمن به آن مطلب می‌نامند. اگر مطلبی که مورد اعتماد نفس است، علمی و صحیح باشد ایمان نیز صحیح است وگرنه آن ایمان را «ایمان باطل» می‌نامند و با توجه به این که کار عقل، فهم و درک واقع است، تقابل بین «ایمان و عقل» معنا ندارد. همچنین تعبیر «عقل و دین» و تقابل بین آن دو صحیح نیست؛ زیرا دین مجموعه عقل و نقل است؛ نه چیزی در برابر عقل. به دیگر سخن، دین را باید از دو راه عقل و نقل اثبات کرد.(۱۰)
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با این تصحیح در عنوان، دیگر به بحث از «عقل و ایمان» نمی‌پردازد و در آثار خود بیشتر به دنبال جواب از این سؤال است که «آیا رهاورد عقل خارج از محدوده معرفت دینی و در برابر شناخت دین است یا داخل در هندسه معرفت دینی است و منبعی معتبر در کنار نقل برای تکوین معرفت بشری نسبت به دین ؟» پس محور بحث، تعیین جایگاه منزلت عقل در هندسه معرفت دینی است.(۱۱)
● ثمره بحث از رابطه عقل و دین:
می‌توان بر نتیجه بحث از رابطه عقل و دین، این ثمرات را مترتب دانست:
۱) ‌علم محصول عقل است و دین رهاورد وحی. اگر عقل در مقابل دین باشد لازمه‌اش تقابل و جدایی دو حوزه علم و دین و تأکید بر سهم علم در هدایت و مدیریت زندگی بشر و کنار نهادن سهم دین در این عرصه است؛ ولی اگر این تعارض رفع شود و عقل در برابر نقل قرار گیرد نه در برابر دین و نه خارج از قلمرو معرفت دینی، دیگر سخن از جمود بر نقل دینی و طرد عمل یا رکون به علم و وانهادن دین به میان نمی‌آید؛ بلکه عقل غیر تجریدی که عهده‌دار شناخت تجربی طبیعت است (در صورتی که معرفتی توأم با قطع یا طمأنینه در اختیار نهد) نقاب از چهره خلقت و فعل خداوند برمی‌افکند؛ همان‌طور که نقلِ معتبر (کتاب و سنت) در غالب موارد، پرده از چهره قول و گفته خداوند باز می‌گیرد و هر دو (عقل و نقل) پرده‌دار حریم معرفت دینی‌اند و هیچ کدام از دیگری پرده‌دری نمی‌کنند.(۱۲)
۲) در صورت تعارض عقل و دین، مسأله اسلامی کردن علوم و دانشگاه‌ها بی‌معنا خواهد بود؛ زیرا علم محصول عقل است پس علم و دانشگاه (که با علم سروکار دارد) با دین تقابل پیدا می‌کند؛ ولی ثمره برداشتن تعارض بین علم و دین (با بیانی که گذشت) ارائه تصویری معقول از مقوله اسلامی شدن علوم و دانشگاه‌ها است؛ مقوله‌ای که با پیروزی انقلاب اسلامی، همیشه دغدغه دولت و ملت بوده است. علوم وقتی اسلامی می‌شود که عقل مانند نقل، حجت دینی باشد.(۱۳)
۳) لازمه تقابل عقل و دین، جداسازی عرفان ناب و فلسفه الهی از کتاب و سنت (علوم نقلی) می‌باشد؛ اما ثمره رفع این تعارض، ردّ قول تفکیک است. اگر عقل و نقل هر دو منبع معرفت دینی شدند تفکیک و جداسازی این دو، ناموجّه می‌شود.(۱۴)
● سه دیدگاه درباره عقل:
درباره عقل سه دیدگاه افراطی، تفریطی و معتدلانه وجود دارد:
۱) برخی عقل را میزان دین و شریعت می‌پندارند. اینان نگاه افراطی به شأن عقل در قلمرو دین دارند؛ زیرا میزان بودن عقل در سحت دین به این معناست که هرچه مطابق و موافق با عقل است و عقل می‌تواند بر درستی آن اقامه برهان کند، صحیح است و جزء دین محسوب می‌شود و هرچه با عقل موافق نبود و عقل از تأیید استدلالی آن برنیامد صحیح نیست و جزء دین محسوب نمی‌شود.
این نگاه افراطی، آثار سوئی دارد که یکی از ثمره‌های تلخ آن، ارائه تفسیری ناصواب از خاتمیت پیامبر اکرم (ص) است؛ زیرا براساس تلقی مغرضانه از ارزش عقل، هنگامی که عقل بشر رشد کرد، دیگر نیازی به وحی نیست؛ چون عقلی که مبنای سنجش صحت و سقم محتوای دین است خود مستقیماً هادی و راهبر انسان در شئون فردی و جمعی می‌شود.
۲) در نگاهی تفریطی، نزد برخی، عقل صرفاً مفتاح شریعت و کلید ورود بشر به عرصه دین شمرده می‌شود. به این معنا که عقل کلید ورود به ساحت دین است. عقل، وجود خدا و ضرورت وحی و ارسال پیامبر او را ثابت می‌کند و حجیت کتاب و سنت را برای بشر مدلّل می‌سازد، آنگاه کار وی به اتمام می‌رسد و به کنار می‌رود و جامعه بشری با محتوای دین روبه‌رو است که از طریق فهم کتاب و سنت باید به آن برسد و برای عقل سهمی در هماهنگی محتوای احکام دین با زیرساختارهای اصلی نیست.
یکی از آثار تلخ نگاه تفریطی به عقل، تفسیر متحجرانه از دین و تبیین راکدانه و جامدانه، نه پویا و پایا از آن است.
۳) نظر معتدلانه آن است که عقل افزون بر مفتاح بودن، نسبت به اصل گنجینه دین، مصباح نیز هست و منبع معرفتی بشر نسبت به مضامین و محتوای گنجینه دین است؛ پس عقل در سطوح مختلف خویش (عقل تجربی، تجریدی محض، نیمه تجریدی، ناب) در صورتی که معرفتی یقینی یا طمأنینه‌بخش به ارمغان آورد می‌تواند کاشف از احکام دینی باشد و بُعد شناخت قوانین دین را در کنار نقل تأمین کند.(۱۵)
● منابع دین:
دین دو سرچشمه دارد:
۱) منبع ثبوتی یعنی منبعی که دین از آن جوشش و نشأت گرفته است. تنها منبع ثبوتی دین، اراده تشریعی خداوند است.
۲) منبع اثباتی، منبعی است که با آن اراده خداوند کشف می‌شود. این منبع چهارتا است: کتاب، سنت، اجماع و عقل.
بازگشت این چهار منبع به دو منبع است؛ زیرا اجماع به سنت برمی‌گردد؛ چون حجیت اجماع از باب کشف از سنت و رضا یا امضای معصوم است. بازگشت سنت هم به وحی تشریعی الهی است که بر قلب پیامبر نازل شده و از آن حضرت بر ائمه اطهار (ع) ظهور کرده است. در نتیجه، قرآن و سنت معصومین به وح تشریعی برمی‌گردد؛ با این تفاوت که قرآن، وحی اصیل است و سنت، الهاماتی است که خداوند به پیامبر و به دست آن حضرت به ائمه اطهار (ع) آموخت؛ پس منبع دین عبارت است از عقل و وحی.
با بررسی عقل و وحی نیز می‌یابیم که این دو هم بیگانه از یکدیگر نیستند؛ زیرا وحی، پیام الهی به صورت خاص است و عقل هاتف غیبت است، نه مباین کلام و وحی خدا: چون خداوند به حکم آیه «و نفس و ما سوّاها؛ فألهمها فجورها و تقواها»(۱۶) و به حکم آیه میثاق «و اذ اخذ ربک من بنیآدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم ألست بربکم قالوا بلی»(۱۷) هم مسائل حکمت نظری و هم حکمت عملی را به انسان الهام کرده، در نهان او به ودیعت نهاده است. خداوند انبیاء‌ را نیز فرستاده تا این دفینه و گنجینه‌های الهی را شکوفا سازند: «و یثیروا لهم دفائن العقول»(۱۸)؛ بنابراین، عقل شعبه‌ای از الهام مستتر الهی در فطرت و نهاد و نهان انسان است که خدا آن را به ودیعت نهاده است؛ پس عقل نیز با خصوصیات یاد شده‌اش، هاتف و پیام‌آور الهی است. با توه به نکات یاد شده در واقع منبع دین، فقط وحی و الهام الهی است.(۱۹)
● ضرورت منبع بودن عقل برای دین:
آیت‌الله جوادی آملی برای منبع دین محسوب نکردن عقل ۲ تالی فاسد ذکر می کنند:
▪ اگر عقل به عنوان منبع دین محسوب نگردد باید بسیاری از معارف و مسائلی که دینی است و جزء دین محسوب می‌شود و از راه دلیل عقلی (نه نقلی) اثبات می‌شود از منطقه دین خارج کرد.(۲۰)
▪ اگر کسی دلیل عقلی را منبع دین نداند در حقیقت به خود قرآن و روایات هم عمل نکرده است؛ زیرا قرآن و روایات، دلیل عقلی را مدار بسیاری از احکام و منبع بسیاری از معارف می‌شمارد.(۲۱)
● عقل در قرآن رو روایات:
قرآن از راه‌های گوناگون عقل را حرمت نهاده است؛ مثل اینکه قرآن، خود برهان عقلی اقامه کرده و براساس آن سخن گفته است. علاوه بر این خداوند ادله‌ای را که به انبیاء گذشته آموخته ـ و آن بزرگواران در مقام احتجاج با ملحدان اقامه نموده‌اند ـ در قرآن برای امت اسلامی بازگو فرموده است.(۲۲)
در روایات معصومین (ع) بر برهان عقلی بسیار تأکید شده است و ائمه اطهار بسیار از برهان عقلی در کلام استفاده کرده‌اند. روایات در شأن عقل نیز بسیار زیاد است. مانند اینکه در روایت می‌خوانیم: «ان لله علی الناس حجتین، حجة ظاهرة و حجة باطنة فأما الظاهرة فالرسل و الانبیاء و الائمة و امّا الباطنه فالعقول».(۲۳)
ابن سکیّت به امام رضا (ع) عرضه داشت: «تالله ما رأیت مثلک قطّ فما الحجة علی الخلق الیوم؟» امام فرمود: «العقل یعرف به الصادق علی الله فیصدقه والکاذب علی الله فیکذبه». ابن سکیت عرضه داشت: هذا والله هوالجواب».(۲۴)
البته ظاهر برخی از روایات، عقل را در برابر نقل تخطئه کرده است؛ اما مقصود از آن خصوص قیاس فقهی و تمثیل منطقی است نه عقل برهانی و اطمینان‌آور.(۲۵)
● جایگاه عقل:
برهان عقل، همتای دلیل معتبر نقلی است؛ با این حال خود عقل فتوا می‌دهد که: برهان عقلی در بعضی امور، پیش از اعتبار دلیل نقلی و در بعضی امور دیگر همراه دلیل نقلی و در بعضی موارد نیز پس از دلیل نقلی است. توضیح موارد سه گانه مذکور از این قرار است:
الف) در اصول دین، برهان عقلی قبل از نقل است؛ زیرا عقل می‌گوید که انسان به دین محتاج است و به وحی نیازمند می‌باشد و بعثت انبیاء ضروری است و گسترش تعالیم پیامبر، حَسَن می‌باشد و ممانعت از رشد تعالیم او قبیح است.
ب) در محدوده دین، عقل، همتای نقل فتوا می‌دهد و عقل و نقل مؤید یکدیگرند.
ج) در موردی که عقل با تلاش، حکم خاص شیء را نیافت و دلیل معتبر نقلی نیز در آن مورد یافت نشد عقل در اینجا گاهی به برائت و گاهی به احتیاط و گاهی به تخییر و گاهی بن نفی حرج و ضرر فتوا می‌دهد. در این‌جا عقل پس از نقل است و چون نقل فتوا ندارد، دستش باز است.(۲۶)
● یکسویی عقل و نقل:
اگر مطلبی را عقل فهمید و به استناد آن فتوا داد، آن مطلب، همتای نقل و معاضد و معاون نقل است، نه متخاصم و معارض آن؛ زیرا عقل با براهین قطعی می‌گوید: «من محتاج راهنمایی انبیاء و اولیای الهی‌ام؛ زیرا بسیاری از امور را نمی‌دانم؛ مثلاً می‌فهمم که انسان راه ابد را در پیش دارد؛ ولی راه را بلد نیستم». حال چگونه عقلی که خود را نیازمند به وحی می‌داند با وحی مخاصمه می‌کند؟ معقول نیست که عقل از یک سو بگوید که «من به پیامبر نیاز دارم» و از سوی دیگر باره آورده او به تخاصم و تعارض برخیزد و در مقابل حکم پیامبر فتوا بدهد؛ مثل اینکه کسی اصل بیماری خود را تشخیص می‌دهد و می‌داند که به طبیب نیازمند است و نیز بداند که فلان شخص، طبیب حاذقی است و در عین حال در برابر نسخه طبیب مقاومت کند؛ چنین کسی عاقل نیست.
از این رو، حکیمان الهی می‌گویند: عقل با نقل در یک مسیرند و این‌طور نیست که عقل فتوایی بدهد که با خطوط کلی نقل ناهمکاهنگ باشد و وقتی عقل، مخاصم و معارض نبود، معاضد و معاون او است. به بیان دیگر، عقل و نقل، همانند دو بال طایر قدسی و ملکوتی‌اند که با آنها پرواز در فضای باز استدلال میسّر است.(۲۷)
● تقابل عقل و نقل
چنانچه گذشت عقل و دین مقابل یکدیگر نیستند؛ بلکه عقل و نقل، همتای هم هستند و هر دو منبع اثباتی دین می‌باشند؛ از این رو گاهی دین به زبان عقل بیان می‌شود و گاهی با زبان نقل.(۲۸) در مواردی که عقل احکامی دارد که در آن مورد، نقل هم همان را بیان می‌کند، نقل مؤیّد عقل می‌باشد و حکم او، امضای حکم عقل است.(۲۹) با این حال باید به چند نکته توجه داشت:
▪ گاهی نقلی داریم که بیان معصوم است و سند یقینی و دلالت روشن دارد؛ ولی به میزان عقل در نیامد و اسرار آن را درک نکرد، در این صورت عقل نمی‌تواند فتوا به بطلان آن دهد؛ زیرا خود عقل به قصور خود آگاهی دارد و اعتراف می‌کند که بسیاری از مسائل عالم و آدم و اسرار آن را نمی‌فهمد و راهنما طلب می‌کند که این راهنما باید معصوم باشد. وقتی عقل چنین به عجز علمی خود واقف است و به قصور معرفتی خویش اعتراف دارد دیگر نمی‌تواند ره‌آورد نقل را در امور تعبّدی نقد کند.(۳۰)
▪ عقلی که مدرک کلیّات است از درک بسیاری از امور دینی عاجز است و نمی‌تواند دلیل اثباتی دین باشد. توضیح اینکه: انسان موجودی جاودانه و مساوی است که به سوی ابدیت در حرکت می‌باشد. مسائل ابدی، جزئی است، از این رو، برهان و استدلال عقلی در آنها راه پیدا نمی‌کند. اینجا عقل حکم می‌کند که انسان در امور جزئی به وحی نیازمند است. پس عقل می‌فهمد که مسائل جزئی را نمی‌فهمد و در این موارد، احتیاج به راهنمای غیبی و معصوم دارد و شارع حکیم باید راهنمایی جامعه انسانی را به عهده گیرد و حکیمانه بر او حکم کند و عقل نیز احکام شارعِ حکیم را می‌پذیرد؛ بی‌آنکه اجازه دخالت در حکم او به خود دهد. این نکته درباره امور جزئی متغیّر است که برهان‌پذیر نیست وگرنه کلیات ثابت، در قلمرو برهان عقلی قرار می‌گیرند.(۳۱)
▪ گاهی در مسائلی، به ذهن می‌رسد که عقل در مقابل نقل قرار گرفته است؛ در حالی که این عقل نیست که در مقابل نقل است؛ پس باید بین عقل و وهم فرق گذاشت. گاهی وهم به جای عقل می‌نشیند؛ از این رو چیزهای بدلی را به جای امور حقیقی می‌نشاند.(۳۲) عقلی از منابع اثباتی دین است که نه از درون و نه از بیرون آلوده به اوهام شیطان نشود. تمام سعی شیطان این است که این چشمه معرفتی را با اوهام ببندد؛ زیرا برنامه رسمی شیطان دو کار است:
۱) مغالطه که منطقی‌ها به علاج آن پرداختند و حکیمان سعی کردند تا آن را شناسایی کنند و به دام نیفتند.
۲) کار دیگر شیطان ـ که بسیار مهم است و علاج آن از حکمت نظری و منطق هم ساخته نیست؛ بلکه فقط از اخلاق و عرفان عملی ساخته است ـ این است که باطل را به صورت حق، و زشت را به صورت زیبا جلوه می‌دهد و بد را به صورت خوب معرفی کند تا انسان دچار خطا گردد. در این فتنه، کوشش شیطان، نفوذ در محور انگیزه است نه اندیشه؛ یعنی سعی می‌کند در نیّت، اراده، عزم، اخلاص و ... راه یابد یا شهوت و غضب را بر عقل عملی حاکم گرداند. در اینجا تهذیب نفس و تزکیه روح است که زمینه دفع نفوذ شیطان را فراهم می‌کند.(۳۳)
به بیان دیگر: کم‌فروشی و احتکار و تبدیل کالا، کار شیطان است و اگر انسان با او معامله کند مقداری از دین خود را به او خواهد داد و او نیز کم‌تر از آنچه را که وعده‌اش را داده به انسان می‌دهد و چون طرف مقابلش شیطان است در صورت درک مغبون شدن خویش، باز مشکل است که بتواند معامله را اقاله و فسخ کند؛ زیرا در داد و ستد با شیطان، قدرت تشخیص از انسان گرفته می‌شود. آنگاه همین شیطان، غیر انسان را به جای انسان می‌نشاند و وی را دچار سهم‌گین‌ترین مغالطه می‌کند. از این رو در تشخیص حق دچار اشتباه می‌شود و در اثر ابتلای به خطا ، توان معقول کردن یافته‌های خود را ندارد یا دین را با عقل ناهماهنگ می‌بیند. اگر عقل از این خودفروشی‌ها و مغالطه‌ها منزه باشد فتوای او کاملاً با نقل هماهنگ است و ادعایی نمی‌کند که دلیل معتبر نقلی، آن را رد کند. (۳۴)
▪ اگر به شأن عقل در بُعد معرفت‌شناختی دین توجه شود چه بسا سهمی از کتاب و سنت با برهان عقلی معارض باشد یا مفاد یک روایت به وسیله دلیل عقلی تخفیف یا تقیید یابد. همان‌گونه در درون ادله نقلی فراوان با موارد تعارض و تخصیص و تقیید روبه‌رو هستیم، میان ادله نقلی با دلیل عقلی نیز این امور اتفاق می‌افتد پس مراحل ادراک حکم خدا و فهم حجت و معتبر از دین زمانی کامل می‌شود که هر دو منبع (عقل و نقل) را به طور کامل بررسی کنیم. آنگاه مجازیم در مسأله‌ای مدعی شویم که اسلام چنین می‌گوید. (۳۵)
▪ در قلمرو ادله شرعی وقتی کاشفیت حکم خدا توسط عقل و نقل احراز می‌شود که نه معارض (۳۶) داشته باشد و نه مزاحم (۳۷). در صورت تعارض صورت‌های زیر پدید می‌آید:
۱) عقل و نقل با یکدیگر متباین باشد و تعارض آنها بدئی نباشد: در اینجا چاره‌ای جز رجوع به قوانین علاج تعارض و ترجیح قطع و ظن یا اظهر و اقوا وجود ندارد (۳۸)؛ مثلاً در دوران بین یقینی و غیریقینی، دلیل قطعی و یقینی مقدم است و از غیر یقین صرف نظر می‌شود. در دوران بین طمأنینه و غیر مفید آن، دلیلی که موجب طمأنینه است انتخاب می‌شود و آنکه طمأنینه بخش نیست رها می‌شود (۳۹)
۲) عقل و نقل به حسب ظاهر با هم در تعارض باشند ولی تعارض آنها بدئی باشد: در اینجا راه جمع عرفی و عقلایی میان عقل و نقل باز است؛ مانند موارد عام و خاص و مطلق و مقیّد که عقل در غالب مقیّد یا مخصص لبی (۴۰)، اطلاقات و عمومات نقلی معارض را تقیید یا تخصیص میزند (۴۱) در صورتی که عقل و نقل با یکدیگر تزاحم داشتند با مراجعه به قانون علاج تزاحم و تشخیص اهم و مهم، اهم انتخاب می‌شود و از مهم صرف‌نظر می‌گردد (۴۲).
▪ عقل در کنار نقل حجت دینی است و هر دو، مطلب دینی را ارائه می‌نمایند و در یک مسیر و یک هدف قرار دارند؛ البته ممکن است رونده این راه‌ها اشتباه کند و مسلک را درست نپیماید؛ ولی خطای سالک غیر از بطلان مسلک است. چنانچه اشتباه فقیه یا اصولی سند ناصواب بودن راه فقه و مسلک اصول نخواهد بود. پس خطای عالم دلیل بطلان آن علم و فن خواص نیست (۴۳) اعتبار عقل کاملاً از ملاحظات عاقل جدا است زیرا عقل و برهان عقل، معصوم است ولی عاقل یعنی حکیم، متکلم، اصولی و فقیه معصوم نیستند. از این رو نمی‌توان عقلا، حکما، متکلمان، فقها و ... را با انبیاء مقایسه کرد؛ اما چون عقل معصوم است براهین آن را می‌توان با مضامین قرآن و روایات ارزیابی کرد. گرچه قداست وحی همچنان محفوظ است. (۴۴)
مجتبی صداقت
پانوشت:
۱. انتظار بشر از دین، ص۱۲۱.
۲. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۱۹.
۳. همان، ص۲۵.
۴. انتظار بشر از دین، ص۸۱.
۵. به تعبیر علم اصول فقه، علم یا علمی باشد.
۶. منزلت عقل در هندسه معرفت اسلامی، ص۲۶.
۷. دین‌شناسی، ص۱۲۷.
۸. دین‌شناسی، ۱۲۱.
۹. ر.ک: دین‌شناسی، ص۱۲۶-۱۲۱.
۱۰. دین‌شناسی، ص۱۲۶.
۱۱. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۱۳.
۱۲. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۱۵-۱۴.
۱۳. همان، ص۱۵.
۱۴. همان، ص۱۶.
۱۵. همان، ص۵۳-۵۰.
۱۶. شمس، ۸-۷.
۱۷. اعراف، ۱۷۲.
۱۸. نهج‌البلاغه، خطبه اول.
۱۹. انتظار بشر از دین، ص۸۱.
۲۰. انتظار بشر از دین، ص۸۲؛ همچنین رجوع شود به دین‌شناسی، ص۱۵۶-۱۳۱.
۲۱. انتظار بشر از دین، ص۸۲.
۲۲. دین‌شناسی، ص۱۶۳-۱۵۷؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۶۹-۶۱.
۲۳. تحف‌العقول، ص۳۸۶.
۲۴. الکافی، ج۱، ص۲۵.
۲۵. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۷۰.
۲۶. دین‌شناسی، ص۱۳۲-۱۳۱.
۲۷. انتظار بشر از دین، ص۹۴.
۲۸. همان، ص۸۶.
۲۹. همان، ص۸۳.
۳۰. همان، ص۸۴-۸۳.
۳۱. دین‌شناسی، ص۱۷۲-۱۷۱.
۳۲. دین‌شناسی، ص۱۷۳.
۳۳. انتظار بشر از دین، ص۱۰۳-۱۰۲.
۳۴. دین‌شناسی، ص۱۷۳.
۳۵. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۷۳.
۳۶. صاحب کفایه در تعریف تعارض می‌نویسد: التعارض هو تنافی الدلیلین او الادله بحسب الدلاله و مقام الاثبات علی وجه التناقض او التضاد حقیقتاً او عرضاً بان علم بکذب احدهما اجمالاً مع عدم اجتماعهما اصلاً، مثلاً یک دلیل، شیئی را واجب می‌داند و دلیل دیگر همان را حرام می‌داند. (کفایة الاصول، ص۴۳۷).
۳۷. در تزاحم، پای دو مصلحت یا دو مفسده یا یک مصلحت و یک مفسده در کار است و علم به صدق هر دو داریم ولی اجتماع این دو ممکن نیست مثل تزاحم وجوب انجام نماز با وجوب ازاله نجاست از مسجد.
۳۸. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص۷۹.
۳۹. همان، ص۹۹.
۴۰. ممکن است به جای اصطلاح مخصص یا مقید لبی در این موارد واژه «انصراف» استفاده شود؛ البته انصراف عقلی نه لفظی مصطلح.
۴۱. همان، ص۷۸.
۴۲. همان، ص۱۰۰.
۴۳. همان، ص۱۶.
۴۴. دین‌شناسی، ص۱۲۷.
منابع:
۱. قرآن کریم
۲. نهج‌البلاغه
۳. جوادی آملی، عبدالله؛ انتظار بشر از دین؛ قم، نشر اسراء، اول، ۱۳۸۰.
۴. جوادی آملی، عبدالله؛ دین‌شناسی؛ قم، نشر اسراء، اول، ۱۳۸۱.
۵. جوادی آملی، عبدالله؛ منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم، نشر اسراء، دوم، ۱۳۸۶ش.
۶. آخوند خراسانی، محمدکاظم، کفایة الاصول؛ قم، مؤسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث، سوم، ۱۴۲۶ق.
۷. ابن شعیه حرّانی؛ تحف العقول عن آل الرسول (ص)؛ قم، جامعه مدرسین، دوم، ۱۴۰۴ق.
۸. محمدبن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تهران، اسلامیه، دوم، ۱۳۶۲ش.
منبع : خبرگزاری رسا

همچنین مشاهده کنید


همچنین سایر کاربران این صفحات را هم دیده‌اند
علوم و مبانی تربیت بدنی و ورزش    علوم تربیت بدنی و ورزش    رشد و تکامل و یادگیری حرکتی    رشد و تکامل    نمو جسمی و بالیدگی و فرآیند افزایش سن    رشد طبیعی پس از تولد    عوامل مؤثر بر رشد پس از تولد    تغذیه پس از تولد   
بازار و بازاریابی    فنون و اطلاعات    بازرگانی    فنون بازرگانی    فنون مذاکرات تجاری    به کارگیری تاکتیک های مذاکره   
صنعت توریسم    مدیریت و شناخت صنعت جهانگردی و گردشگری    آثار جهانگردی    آثار مثبت جهانگردی    نقش جهانگردی در توسعهٔ اقتصادی    رشد جهانگردی و اقتصاد ملی    روش های محاسبه   
جامعه شناسی    جمعیت شناسی و مردم شناسی    مباحث خاص در جمعیت شناسی    جمعیت شناسی ایران    جمعیت شناسی سالمندان    توزیع سالمندان ایران   
دارو و درمان    درمان    جراحی    غدد فوق کلیوی   
شعر و ادب    سعدی    مواعظ    قصاید فارسی   
فرهنگ عامهٔ مردم ایران    بازی ها    انواع بازی ها به تفکیک استان    استان چهارمحال و بختیاری   
بازار و بازاریابی    بازرگانی خارجی    صادرات    تشریفات غیر گمرکی قبل از ورود کالا به گمرک    سفارش صادراتی    فهرست کنترل ارائه اسناد به بانک   
بازار و بازاریابی    تجارت الکترونیک   
شعر و ادب    امیر خسرو دهلوی    گزیده اشعار    غزلیات   

کلمات در حال جستجو
فرج نژاد    موسیقی    نقش غم    رویترز    داعش    نظامی    فیلم    هالیوود    آمریکا    محسنی اژه ای    دادستان کل کشور    شبکه اجتماعی    شبکه موبایلی    فوتبال    فرشید گرائیلی    جادو    عراق    سوریه    ایران    عراقچی    ظریف    اوباما    مذاکرات    هسته ای    عبدالله    احمدزی    توافق    وحدت ملی    آمار    سرطان   

برخی منابع مهم خبری
الف - اروم‌نیوز - افکار - تدبیر 24 - رسالت - بانی فیلم - خانه ملت - اقتصاد ایرانی - انصاف - ایران ورزشی - پارس - جام جم - آفتاب نیوز - فرهنگ - بورس نیوز - موسیقی ایرانیان - العالم - ارانیکو - خرداد - رجانیوز - آرمان - مهرخانه - موبنا - دانشجو - خبرنامه دانشجویان - انتخاب - پرسپولیس - پیام نو - پیام نفت - میراث فرهنگی - اصفهان امروز - باشگاه خبرنگاران - خبرورزشی - سی نت - فرارو - ایسنا - افق - واحد مرکزی خبر - کتابخانه مجلس - زومیت - تیک - بولتن - آریا - عیارآنلاین - جمهوریت - زیباکلام - کافه سینما - سینما پرس - شانا - ایفنام - بانک ورزش - سیاست روز - موج - تریبون - شرق - ایلنا - گویا آی تی - فارنت - فرهنگ امروز - مشرق - پانا - تهران پرس - پویش - نیک صالحی - عصرایران - آفتاب - سفیر - برهان - حوزه هنری - مهر - ایربا - سنا - دنیای اقتصاد - فان پاتوق - روزنو - تسنیم - اعتدال - دیدبان - دیپلماسی ایرانی - جوان - سلامانه - پول - اقتصاد آنلاین - تفاهم - پارسینه - بی باک - عصر خودرو - گفتار - نورپرتال - ایرنا - قدس آنلاین - ایران استخدام - حوادث - نامه - پرداد - روزگارنو - سلامت نیوز - پرشین وی - ایران و جهان - ایبنا - ایران اکونومیست - خانه‌ ورزش - شفقنا ورزشی - برنا - جماران - فردا - تبیان - جنوب - رهیاب - بنکر - عماریون - بهارنیوز - سخن‌آنلاین - اقتصادایران آنلاین - سینما خبر - شفقنا - تراز - تابناک - خبر آنلاین - سینما نگار - مثلث - نماینده - جهان نیوز - خودرو - طلا - شفاف - ورزش سه - معماری - همشهری - آی تی آنالیز - رویش - فارس - ایستنا - پارس فوتبال - . - روزنامه نود - لیزنا - شفا - مجله ماشین - موسیقی ما - ایتنا - ایران گراند - صراط - شهرسخت‎‌افزار - پی سی ورلد - اقتصاد پنهان - سیمرغ - آی سی تی - برترینها - شهرخبر - ایران - پرشین خودرو - ای استخدام - سراج 24 - اکو - سیتنا - ملت - استخدام - ایمنا - شبکه - گسترش صنعت -



آتشبازی گروه سون در تهران / تصاویرعکس: سلفی سیروس گرجستانی، فتحعلی اویسی و نادر سلیمانی."یانگوم" در اینچئون!/ عکسسلفی بهداد سلیمی در حال پرچمداری کاروان ایرانعکس/ بازیکنان ایران نتوانستند این ˝تپل˝ را متوقف کنندهمسر«پیمان ابدی» بازیگر شد/عکسعکس/داعش موشک"خلافت1" را ساختفیلم/حاتمی کیا: بنده خدا قرار بود شهید بشی، چطور شد الان عوض شدی؟!عکس/ سانتافه جدید بعد از تصادف شدیدپدیده‌ای عجیب در سواحل سیدنی +تصاویرفیلم/ گاف اولین خریدار آیفون 6عکس/ حرکت جالب قوی‌ترین مرد جهانتکان دهنده ترین عکس قرن!پیاده‌روی متفاوت در چین + تصاویرکشف باند قاچاق اشیاء عتیقهادای احترام مربی‌خارجی فولاد به جانبازان/ عکسدختر 9 ساله‌ای که هر هفته 180 موز، 8 کیلو سیب زمینی و 14 کیلو برنج می‌خورد!+عکسعکس/ مدال‌های بازی‌های آسیایی اینچئونگفت‌وگوی شبکه آمریکایی با روحانی/ عکسچهره های مشهور در شبکه های اجتماعی/عکس

بیشترین بازدیدها - سرویس خبر
ضرب‌الاجل محسنی اژه‌ای به وزیر ارتباطات؛ وایبر،‌ واتس‌اپ و تانگو سریعا مسدود شوند - معاون اول قوه قضائیه در نامه‌ای به وزیر ارتباطات اعلام کرد: در اجرای دستور ریاست محترم قوه قضائیه حضرت آیت‌الله آملی ظرف مدت حداکثر یک ماه نسبت به فرآهم‌آوری زمینه و بستر…
نوبت روغن‌های خوراکی و سرخ‌کردنی مملو از پالم کی می‌رسد؟ / چه طور باید از روغن پالم حذر کرد؟ - سلامت - اگر بر روی نوشته های بر چسب قوطی های روغن سرخ کردنی کمی توجه کنیم با کمال تعجب می بینیم که روی اکثر آنها نوشته است حاوی 30 در صد…
دلایل کتمان سونامی سرطان در ایران/ سه عامل مهم افزایش آمار سرطان - رئیس هیئت مدیره انجمن علمی جراحان عمومی ایران با اعلام اینکه نه تنها آمار سرطان در کشور بالا رفته که سن ابتلا نیز کاهش یافته است، تاکید کرد: دلایل کتمان سونامی سرطان در ...
شاهرخ شهنازی:حتی اگر والیبال مدال نگیرد اتفاقی نمی افتد/انشاءالله بیشتر از بیست مدال طلا می گیریم - شاهرخ شهنازی:حتی اگر والیبال مدال نگیرد اتفاقی نمی افتد/انشاءالله بیشتر از بیست مدال طلا می گیریم سرپرست…
انتظار بابک از همه فرنگی‌کاران برای کسب مدال طلا در اینچئون! - طبق گفته‌ی مدیر تیم‌های ملی کشتی فرنگی، باید انتظار داشته باشیم همه ملی پوشان فرنگی ایران در بازی های آسیایی مدال طلا کسب کنند!
قصه پر غصه تبدیل طلای انزلی به لجن - خبرگزاری تسنیم: روزگار تالاب کم‌کم سیاه شد، تالاب انزلی که می‌گفتند زیباترین تالاب منطقه است، ٣٧٤‌هزار هکتار محیط طبیعی با انواع گونه‌های گیاهی و جانوری که می‌گفتند منحصربه‌فرد است تا آنجا پیش رفت که در لیست سیاه نابودی…
رافخایی: لطفاً از سقوط ملوان حرف نزنید/ فقط کادر فنی مقصر نیست - مهاجم تیم فوتبال ملوان انزلی گفت: لطفاً حرف از سقوط ملوان نزنید و حتی این واژه را تکرار نکنید.
گوچی در لیگ کویت 7 گله شد/ برتری الکویت با گل‌های قوچان‌نژاد - تیم فوتبال الکویت در هفته چهارم لیگ برتر کویت با درخشش مهاجم ایرانی خود حریفش را شکست داد.
از تصویب کاهش رابطه با انگلیس تا سفر به لندن برای گسترش روابط - سئوال اینجاست که نمایندگانی که روزی دولت را مجبور به کاهش روابط به سطح کاردار می کنند امروز چگونه در مجلس نهم خواستار گسترش روابط آن هم از نوع پارلمانی هستند. سئوالی که نمایندگان پاسخ دهند این…
شکست دورتموند مقابل ماینتس/ توقف بایرن در خانه هامبورگ - رقابتهای هفته چهارم بوندسلیگا شنبه با برگزاری 6 دیدار پیگیری شد که طی آن تیم های ماینتس، هوفنهایم، پادربرن و آوگزبورگ مقابل حریفان خود به برتری رسیدند.
شکست سنگین لیورپول در خانه وستهام - در ادامه هفته پنجم رقابتهای لیگ برتر انگلیس تیم فوتبال آرسنال در خانه وستهام متحمل شکست سنگینی شد.
رئال مادرید در خانه لاکرونیا جشنواره گل به راه انداخت - هفته چهارم رقابتهای لالیگا با پیروزی پر گل رئال مادرید مقابل دپورتیوو لاکرونیا پیگیری شد.
شمارش معکوس برای تکیه دادن احمدزی بر کرسی کرزی - توافقنامه تقسیم قدرت میان عبدالله و اشرف امضا خواهد شدشمارش معکوس برای تکیه دادن احمدزی بر کرسی کرزی بر اساس گزارش های رسیده از کابل بر مبنای توافقی که میان کاندیداهای انتخابات ریاست جمهوری در افغانستان صورت…
تهدید شرکت چینی به شکایت از ایران و احتمال استیضاح وزیر راه - در فهرست چند وزیر دولت یازدهم که احتمال استیضاح انها از سوی مجلس نهم مطرح شده بود، این فرجی‌دانا وزیر علوم بود که مسائل سیاسی حاکم بر حوزه کاری وی باعث رای عدم اعتماد مجلس به وی شد. بعد از سه…
آرسنال در 192 ثانیه کار استون ویلا را تمام کرد/ شکست سوانزی مقابل ساوتهمپتون - در ادامه هفته پنجم رقابتهای لیگ برتر انگلیس تیم فوتبال آرسنال با درخشش مسوت اوزیل به یک پیروزی عجیب و ارزشمند دست یافت.
ضرب‌الاجل محسنی اژه‌ای به وزیر ارتباطات؛ وایبر،‌ واتس‌اپ و تانگو سریعا مسدود شوند - معاون اول قوه قضائیه در نامه‌ای به وزیر ارتباطات اعلام کرد: در اجرای دستور ریاست محترم قوه قضائیه حضرت آیت‌الله آملی ظرف مدت حداکثر یک ماه نسبت به فرآهم‌آوری زمینه و بستر…
ضرب الاجل حجت الاسلام محسنی اژه ای برای مسدود سازی محتوای مجرمانه شبکه های اجتماعی - معاون اول قوه قضائیه در نامه ای خطاب به وزیر ارتباطات اعلام کرد:در اجرای دستور ریاست محترم قوه قضائیه حضرت آیت الله آملی ظرف مدت حداکثر یک ماه نسبت به فرآهم آوری زمینه و…
ناتو مدعی شد: سربازان روس هنوز در اوکراین هستند - مقامات ناتو امروز مدعی شدند که نیروهای نظامی روسیه کماکان در خاک اوکراین حضور دارند.
ریابکوف چهار مانع عمده مذاکرات اتمی را تشریح کرد - معاون وزیر خارجه روسیه می‌گوید «رآکتور اراک و غنی‌سازی اورانیوم از پیچیده‌ترین موضوعات مطرح در مذاکرات اتمی است.»
بزرگترین قرارداد فروش قیر ایران منعقد شد - مدیرعامل شرکت نفت پاسارگاد از انعقاد بزرگترین قرارداد فروش قیر کشور خبر داد و گفت :قرارداد 500 هزار تنی صادرات قیر این شرکت با یکی از کشورهای حاشیه خلیج فارس منعقد شد.
امام جمعه شمیرانات دعوت حق را لبیک گفت - حجت‌الاسلام محسن دعاگو به علت عارضه قلبی در بیمارستان خاتم الانبیاء دار فانی را وداع گفت.
ضرب‌الاجل محسنی اژه‌ای به وزیر ارتباطات؛ وایبر،‌ واتس‌اپ و تانگو سریعا مسدود شوند - ضرب‌الاجل محسنی اژه‌ای به وزیر ارتباطات؛ وایبر،‌ واتس‌اپ و تانگو سریعا مسدود شوند معاون اول…
هم نتیجه گرفتیم هم تجربه کسب کردیم - کاپیتان تیم ملی ایران در نشست خبری بازی ایران – روسیه با سطح بالا خواندن این دوره از مسابقات قهرمانی جهان، رقابتهای امسال را سرشار از نکات آموزنده برای بازیکنان ایران ...
روز بی‌مدالی و کنایه رئیس فدراسیون جهانی به حسین‌رضازاده - نخستین روز بازی‌های آسیایی اینچئون با به میدان رفتن ورزشکاران ایرانی در هفت رشته آغاز شد که کسب یک مقام چهارمی در ماده تیم اسپرینت دوچرخه‌سواری بهترین نتیجه کاروان ورزشی کشورمان در این رقابت‌ها بود.
 نتیجه ایران شگفت‎آور بود/ همه از ما طلا می‌خواهند! - سرمربی مردان ایران در نشست خبری بازی ایران – روسیه اعلام کرد اگرچه از سه بازی اخیر تیم ملی راضی نیست، اما از نتیجه کار ایران در پایان مسابقات قهرمانی جهان خوشحال است و ...
بی انگیزه بازی کردن بازیکنان ایران غافلگیرم کرد - سرمربی تیم روسیه در نشست خبری بازی ایران – روسیه با شیرین خواندن پیروزی، این برد را حسن ختام حضور روسیه در رقابتهای جهانی لهستان دانست. وی گفت از بی انگیزه بازی کردن ...
باقری‌نیا از سرمربی‌گری نفت مسجدسلیمان کنار رفت/ انتخاب مربی جدید در 2 هفته آینده - سرمربی تیم فوتبال نفت مسجدسلیمان پس از شکست مقابل نفت تهران از سمت خود کناره‌گیری کرد.
واشنگتن پست: آمریکا خواستار کمک ایران برای مقابله با داعش شد - یک روزنامه آمریکایی در گزارشی نوشت: «آمریکا در مبارزه علیه داعش، از ایران کمک خواست.»
آمریکا به همکاری با شرکای منطقه ای برای مقابله با داعش ادامه می دهد - رئیس جمهوری آمریکا مواضع خود درباره تشکیل ائتلاف بین المللی علیه گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام تکرار کرد و از ضرورت ایفای نقش همه کشورها در این زمینه سخن گفت.
ایران و ائتلاف توبه کنندگان - نیویورکر سابقه مخالفت های ایران - امریکا درباره داعش را بررسی کردایران و ائتلاف توبه کنندگانایالات متحده خیلی دیر به این تهدید پاسخ داد. ایران به نشست پاریس دعوت نشد، نشستی که من آن را ائتلاف توبه کنندگان می نامم، به خاطر این…
شورای روابط خارجی آمریکا: عدم همکاری آمریکا با ایران درباره «داعش» خطرات بزرگی را به همراه دارد - شورای روابط خارجی آمریکا ضمن انتقاد از راهبرد جدید دولت «باراک اوباما» برای مقابله با «داعش» نوشت که عدم همکاری آمریکا با ایران در خصوص این گروه، خطرات بزرگتری…
وزیر خارجه کانادا این بار در نشست شورای امنیت مواضع ضد ایرانی خود را تکرار کرد - جان برد وزیر خارجه کانادا می‌گوید: «کانادا همچنان درباره برنامه اتمی ایران و وضعیت حقوق بشر در این کشور نگران است.»
مظهر چشمه بل را منتقل خواهیم کرد تا توسعه آسیب‌زا نباشد - در حالی که مردم بومی و هم مسئولان استان کرمانشاه به شدت از احداث این سد حمایت می‌کنند، گروهی خاص در صدد هستند تا با نگران کردن مردم، مقاصد ناصواب خود را پیگیری کنند؛ تا آنجا که حتی با وجود اینکه چشمه…
جشنواره‌های بین‌المللی سینمایی یا دکان دونبش؟ - عطش جوایز بین‌المللی بر برخی فیلمسازان و گروه‌ها آنچنان مستولی شده که هر دورهمی فیلمسازان که می‌تواند عنوان میهمانی، جشن یا در خوشبینانه‌ترین تعبیر، گردهمایی لقب بگیرد، عنوان جشنواره به خود گرفته و در درجه…
فعلا منتظر دیدار روحانی و اوباما نباشید - مثلث آنلاین: انتظار نمی رود پرزیدنت اوباما و آقای روحانی ملاقات کنند
کوئینزپارک رنجرز مقابل استوک سیتی به تساوی رسید - تیم فوتبال کوئینزپارک رنجرز در نخستین دیدار هفته پنجم رقابتهای لیگ برتر انگلیس مقابل استوک سیتی به تساوی دست یافت.
شکست استقلال در دربی امیدها/ ضرب و شتم پرسپولیسی‌ها توسط هواداران - تیم فوتبال استقلال تهران در دربی امیدهای پایتخت درحالی مغلوب پرسپولیس شد که امیر قلعه‌نویی سرمربی تیم بزرگسالان استقلال هم در محل برگزاری مسابقه حضور داشت.
فرایند ترخیص کالا در گمرک یکروزه شد/ اجرای پرداخت الکترونیکی در 10 گمرک - وزیر اقتصاد گفت: سامانه اظهار از راه دور در تعداد زيادي از گمركات و پرداخت الكترونيكي در 10 گمرک اصلي كشور اجرايي شده است.


Copyright © 2008 - 2014 vista.ir. All Rights Reserved